برترینها: گاهی یک آگهی چند خطی در فضای مجازی، بیشتر از دهها گزارش رسمی درباره وضعیت اقتصادی حرف میزند. زمانی خرید و فروش خانه، خودرو و کالاهای بزرگ نشانه گردش پول بود، حالا حتی یک لپتاپ برای انجام کارهای ساده، یک جفت کفش کارکرده، شیشه خالی عطر یا چند سانتیمتر موی طبیعی هم وارد چرخه معامله شدهاند.
این آگهیهای عجیب شاید در نگاه اول سوژهای برای تعجب یا حتی خنده باشند، اما پشت هرکدام داستانی از تغییر سبک مصرف، کاهش قدرت خرید و تلاش برای تبدیل کوچکترین داراییها به پول نقد پنهان شده است؛ بازاری که نشان میدهد در شرایط سخت اقتصادی، تقریباً هر چیزی میتواند ارزش معامله پیدا کند. در ادامه یادداشت اقتصادنیوز را میخوانید:
بازار عجیب آگهیها؛ از اجاره لپتاپ برای ورد تا فروش موی طبیعی و شیشه خالی عطر
در این بازار، کنار اجاره دوربین و ابزارهای حرفهای که تا حدی قابل انتظار است، آگهیهایی دیده میشود که عجیبترند: برخی لپتاپ اجارهای میخواهند، نه فقط برای تدوین، بازی یا کار سنگین؛ بلکه برای کارهای سادهای مثل Word یا اکسل. tvnd دو جفت کفش کارکرده را با یک کیف قدیمی یکجا میفروشد. دیگری شیشه خالی عطر اصل را میفروشد. آن یکی موی طبیعیاش را قیمتگذاری کرده و جای دیگری اجاره سند، وثیقه برای آزادی زندانی یا فیش حقوقی آگهی شده است.
اینها در نگاه اول شاید سوژههای پراکنده و حتی عجیب به نظر برسند؛ اما وقتی کنار هم قرار میگیرند، یک تصویر واضحتر میسازند: اقتصاد خانوارها به نقطهای رسیده که هر چیزی میتواند تبدیل به دارایی، ابزار معامله، راه فرار از تنگنا یا دستکم منبعی برای نقد کردن فوری شود.
اجاره دوربین، تجهیزات نور، کنسول بازی یا حتی لپتاپهای گرانقیمت برای پروژههای کوتاهمدت عجیب نیست. این مدل از اجاره در همه جای دنیا وجود دارد؛ چون کالای گران برای استفاده موقت اجاره داده میشود. اما بخش عجیب ماجرا آنجاست که در برخی آگهیها افراد بهدنبال اجاره لپتاپ سادهاند و توضیح میدهند که استفادهشان فقط کارهای سبک مثل ورد، اکسل، تایپ، کلاس آنلاین یا امور اداری است.
این آگهیها یک پیام مهم دارند: بخشی از جامعه نهتنها برای خرید کالای دیجیتال جدید توان کافی ندارد، بلکه حتی داشتن یک ابزار ابتدایی کار هم برایش تبدیل به هزینه سنگین شده است. لپتاپ برای دانشجو، کارمند، فریلنسر، جویای کار و حتی کسی که دنبال ثبتنام، رزومهسازی یا انجام امور اداری است، ابزار ورود به بازار کار است. وقتی همین ابزار باید اجاره شود، یعنی شکاف دیجیتال فقط درباره اینترنت و سرعت اتصال نیست؛ درباره مالکیت ابزار کار هم هست. مرکز پژوهشی Pew هم در گزارشی نشان داده بود خانوارهای کمدرآمد همچنان از نظر دسترسی به فناوری با گروههای پردرآمد فاصله دارند.
کالاهای دست دوم و فروش پکیج نقدشونده
بازار لباس و کفش دستدوم سالهاست وجود دارد، اما شکل تازه برخی آگهیها نشان میدهد ماجرا از «وینتیجفروشی» یا سبک زندگی پایدار فاصله گرفته است. در بخشی از آگهیها کالاها آنقدر کارکردهاند که فروش تکی آنها دشوار است؛ برای همین فروشنده چند تکه را با هم بستهبندی میکند: دو جفت کفش، چند لباس، کیف قدیمی یا اقلام ریز دیگر با یک قیمت پایینتر. این نوع آگهیها زبان خاص خودشان را دارند. فروشنده بهجای اینکه هر کالا را جدا معرفی کند، مجموعهای از چیزهای باقیمانده را تبدیل به یک «پکیج نقدشونده» میکند. برای خریدار هم ماجرا روشن است؛ قرار نیست کالای بینقص بخرد، قرار است با بودجه محدود چند نیاز را یکجا جمع کند.
در چنین فضایی، کفش، مانتو، کیف، لباس بچه، لباس مجلسی و حتی لباسهای کاملاً کارکرده ارزش مبادله پیدا میکنند. کالا تا جایی مصرف میشود که دیگر فقط «نو» نبودنش مسئله نیست؛ همچنان میتواند برای کسی دیگر قابل استفاده، قابل تعمیر یا دستکم قابل معامله باشد.
شیشه خالی عطر؛ وقتی برند حتی بعد از مصرف هم قیمت دارد
یکی از عجیبترین آگهیها، فروش شیشههای خالی عطر اصل است؛ گاهی بهصورت تکی، گاهی عمده و با قیمتهایی که بسته به برند و سالم بودن بطری تغییر میکند. ظاهر ماجرا شاید ساده باشد: کسی بطریهای خالی عطر را برای دکور، کلکسیون یا استفاده تزئینی میخرد. در جهان هم بازار بطریهای قدیمی و کلکسیونی عطر وجود دارد و حتی برخی بطریهای خاص بهعنوان اشیای نوستالژیک یا دکوری خرید و فروش میشوند. نمونههایی از فروش بطریهای قدیمی و تقریباً خالی عطر در بازارهای کلکسیونی خارجی هم گزارش شده است.
فروش موی طبیعی؛ قدیمی، اما پررنگتر از قبل
فروش موی طبیعی پدیده تازهای نیست. سالهاست موهای بلند، سالم، رنگنشده یا اصطلاحاً «خام» برای اکستنشن، کلاهگیس و کارهای زیبایی خرید و فروش میشود. اما در سالهای اخیر به نظر میرسد ردپای این آگهیها در پلتفرمهای آنلاین بیشتر به چشم میآید. در برخی آگهیها طول مو، رنگ داشتن یا نداشتن، سلامت، ضخامت و حتی امکان کوتاه شدن توسط آرایشگر اختصاصی ذکر میشود. در صفحههایی برای خرید و فروش موی طبیعی دیده میشود که در آن قیمتها از توافقی تا چند میلیون تومان متغیر است.
فروش مو از آن دسته آگهیهایی است که همزمان دو روایت دارد؛ از یک طرف بخشی از صنعت زیبایی و بازار اکستنشن است، از طرف دیگر برای فروشنده میتواند راهی برای تبدیل یک دارایی شخصی به پول نقد باشد. در بازار جهانی نیز فروش موی طبیعی سابقه طولانی دارد Smithsonian در گزارشی درباره تاریخ خرید و فروش مو به نمونههایی اشاره کرده که افراد موی بلند خود را در سایتهای تخصصی فروختهاند؛ حتی نمونهای از فروش ۳۸ اینچ مو به قیمت ۱۸۰۰ دلار ذکر شده است.
اجاره سند و فیش حقوقی؛ آگهیهایی در مرز اضطرار و ریسک
در میان آگهیهای عجیب، دستهای وجود دارد که جنس آن با فروش کفش و شیشه عطر فرق دارد؛ اجاره سند برای آزادی زندانی، مرخصی، وثیقه، کفالت، فیش حقوقی کارمند رسمی یا جواز کسب دیده میشود. نمونههایی از این آگهیها حتی مبالغ وثیقه از چند میلیارد تا دهها یا صدها میلیارد تومان را مطرح کردهاند.
این آگهیها از یک طرف نشاندهنده نیاز واقعی خانوادههایی است که برای آزادی موقت، مرخصی یا تأمین وثیقه با مشکل روبهرو هستند؛ از طرف دیگر، بازاری پرریسک و حساس ایجاد میکنند. در برخی سایتهای حقوقی نیز اجاره سند برای زندانی بهعنوان روشی برای خانوادههایی معرفی شده که سند ملکی یا مالی مناسب برای ارائه به مرجع قضایی ندارند. اما همین حوزه بهدلیل ارتباط با پرونده قضایی، نوع جرم، مبلغ وثیقه، اعتبار سند، مسئولیت حقوقی سندگذار و احتمال سوءاستفاده، نیازمند بررسی دقیق حقوقی است.
فیش حقوقی هم داستان مشابهی دارد. در نگاه اول شاید فقط «ضمانت» به نظر برسد، اما وقتی فیش حقوقی تبدیل به کالای اجارهای میشود، یعنی اعتماد رسمی و اعتبار اداری هم قیمت پیدا کرده است. برخی آگهیها تأکید میکنند که این خدمات برای وام نیست و برای ضمانت یا آزادی زندانی ارائه میشود؛ همین تأکید نشان میدهد مرزهای این بازار چقدر حساس است.
اقتصاد خردِ آگهیهای عجیب
این سبک آگهیها فقط عجیب نیستند؛ نشانهاند. نشانه اینکه خانوارها برای جبران کسری نقدینگی، دامنه داراییهای قابل فروش یا اجاره را گسترش دادهاند. قبلاً دارایی یعنی خانه، خودرو، طلا یا لوازم خانگی. امروز دارایی میتواند لپتاپ چندساعته، کفش کارکرده، شیشه خالی عطر، موی طبیعی، اعتبار فیش حقوقی یا سندی باشد که برای مدتی در اختیار دیگری قرار میگیرد.
در چنین بازاری، سه اتفاق همزمان رخ میدهد؛ اول اینکه مصرف از مالکیت فاصله میگیرد؛ فرد بهجای خرید، اجاره میکند. دوم اینکه کالا تا آخرین مرحله مصرف ارزشگذاری میشود؛ حتی بطری خالی یا لباس کاملاً کارکرده هم وارد معامله میشود. سوم اینکه اعتبار و اسناد رسمی هم شکل بازاری پیدا میکنند؛ یعنی آنچه پیشتر فقط ابزار اداری یا حقوقی بود، حالا در قالب آگهی قیمت میگیرد.
این وضعیت را میتوان نوعی اقتصاد بقا دانست؛ اقتصادی که در آن افراد نه از روی علاقه به سبک زندگی مینیمال یا مصرف پایدار، بلکه برای مدیریت هزینههای روزانه، هر امکان کوچک را نقد میکنند.
جهان هم نسخه خودش را دارد/ آگهیها دروغ نمیگویند
نمونههای مشابه در جهان هم دیده میشود. فروش مو در بازارهای آنلاین خارجی، فروش بطریهای خالی عطر برای کلکسیون یا سوءاستفاده احتمالی در جعل، اجاره ابزار دیجیتال و نگرانی درباره فیشهای جعلی یا مدارک درآمدی ساختگی در بازار اجاره مسکن از جمله نمونههایی است که در کشورهای دیگر هم گزارش شده است.
در حوزه اجاره مسکن، برخی شرکتهای غربی درباره افزایش جعل مدارک درآمدی و فیش حقوقی در فرایند احراز توان مالی مستأجران هشدار دادهاند؛ هرچند این مسئله با «اجاره فیش حقوقی» در ایران یکی نیست، اما از یک جنس بزرگتر میآید: تبدیل اعتبار مالی به ابزار معامله و دور زدن محدودیتها؛ بنابراین پدیده آگهیهای عجیب فقط مختص ایران نیست، اما در ایران بهدلیل فشار معیشتی، گرانی کالاهای سرمایهای و دشواری دسترسی به ابزارهای کار، شکل ملموستری پیدا کرده است.
آگهیها معمولاً ادبیات رسمی ندارند، اما شاید از بسیاری گزارشهای رسمی صادقتر باشند. کسی که مینویسد «لپتاپ برای کار سبک میخواهم»، دارد بدون واژههای اقتصادی از شکاف قدرت خرید حرف میزند. کسی که شیشه خالی عطر میفروشد، نشان میدهد حتی تهمانده مصرف لوکس هم قابل نقد شدن است و کسی که دنبال اجاره سند یا فیش حقوقی است، در نقطهای ایستاده که مسئله از خرید و فروش کالا عبور کرده و به بازار اعتبار، ضمانت و اضطرار رسیده است.
شاید به همین دلیل آگهیهای عجیب را نباید فقط سوژههای بامزه فضای مجازی دانست. اینها قطعات پراکنده یک پازل بزرگترند؛ پازلی از اقتصاد روزمره، فشار معیشتی، تغییر رفتار مصرفکننده و بازاری که هر روز چیز تازهای را قابل خرید، فروش یا اجاره میکند.
